زنان

عرصه چالش نابرابر گفتمان‌ها

Posted in زنان

دانشور یکی از خوش‌شانس‌ترین نویسندگانی است که آثارش بارها مورد بررسی قرار گرفته است، اما اینکه آیا همه این بررسی‌ها به راستی جهان متن دانشور را بازنمایی کنند، به باور او مورد پرسش است.

چهارمین نشست نشانه‌شناسی ادبیات، به همت معاونت پژوهشی خانه هنرمندان و دبیر علمی و اجرایی نشست، لیلا صادقی، در سی و یکم اردیبهشت ۱۳۹۲ در خانه هنرمندان و با سخنرانی دکتر فرزان سجودی، دکتر فرزانه صادقی رشیدی، الهام میاحی و دکتر مرضیه اطهاری برگزار شد. گروه نشانه‌شناسی ادبیات، تاکنون به بررسی آثار ابراهیم گلستان و جلال آل احمد پرداخته است. سومین نشست که به بررسی آثار صادق هدایت اختصاص داشت، لغو شد و در چهارمین نشست، آثار سیمین دانشور مورد مطالعه قرار گرفت.

 

در ابتدای نشست، لیلا صادقی، عضو گروه نشانه‌شناسی و نویسنده و پژوهشگر ادبی، شرح مختصری درباره آثار سیمین دانشور ارائه داد، با ذکر این نکته که منتقدان این نشست در پژوهش‌های جداگانه‌‌یی، به نتایج مشابهی دست یافته‌اند که در آینده در جلد دوم کتاب «نقد و نشانه‌شناسی ادبیات داستانی» از سوی نشر سخن به بازار خواهد آمد. به گفته او، دانشور یکی از خوش‌شانس‌ترین نویسندگانی است که آثارش بارها مورد بررسی قرار گرفته است، اما اینکه آیا همه این بررسی‌ها به راستی جهان متن دانشور را بازنمایی کنند، به باور او مورد پرسش است. او افزود: «آتش خاموش» نخستین اثر این نویسنده است که بعدها با تغییر دیدگاه‌های نویسنده و خواست خود او تجدید چاپ نشد. سپس ادامه داد که از دید بسیاری از منتقدان، مهم‌ترین اثر داستانی دانشور رمان «سووشون» است که برای نخستین‌بار در ۱۳۴۷ به چاپ رسید و در این نشست، پیوند این اثر با دیگر آثار دانشور، در بررسی‌های جداگانه ارائه می‌شود به طوری که حرکت و رشد دانشور در طول زندگی مولفانه‌اش قابل پیگیری خواهد بود.

نخستین سخنران نشست، دکتر فرزان سجودی، عضو هیات علمی دانشگاه هنر، سخنرانی خود را با موضوع جزیره سرگردانی: عرصه چالش نابرابر گفتمان‌ها آغاز کرد. او عنوان کرد که از دیدگاه نشانه‌شناسی اجتماعی، زبان و دیگر نظام‌های نشانه‌یی دارای کارکرد اجتماعی هستند و انسان به عنوان موجود فرهنگی و نشانه‌ساز وقتی تولید نشانه می‌کند، وارد عمل اجتماعی می‌شود. پرسش این است که گفتمان‌ها چطور در تقابل با یکدیگر قرار می‌گیرند و چطور به شیوه‌های استدلالی در این مبارزه به خود مشروعیت می‌بخشند و چطور دیگری را طرد کنند. به عقیده سجودی، یک نشانه‌شناس سعی در آشکارسازی این ترفندهای پنهان دارد که البته در رمان جزیره سرگردانی این گفتمان‌هایی که بر سر ثبت موقعیت مسلط با یکدیگر مبارزه می‌کنند، به راحتی قابل بازشناسی هستند. شخصیت هستی در این رمان، یک فضای بیناگفتمانی است که تعلقات گفتمانی‌اش آشکار نیست و آماج تسلط از سوی گفتمان‌های دیگر مثل مراد، سلیم و غیره قرار می‌گیرد. تمام ماجرای رمان بر سر کسب هستی، به مثابه یک موقعیت و جایگاه است. در نتیجه یک فضای سیال و گفتمان‌های کم و بیش تثبیت شده، نسبت‌شان را با هستی و تصرف‌شان از هستی را آشکار می‌کنند. گفتمان راوی به مثابه گفتمان غالب و مسلط، کاملا سوگیرانه عمل می‌کند، به طوری که برای بعضی گفتمان‌ها امکانات بیشتری فراهم کرده و بعضی گفتمان‌ها مثل گفتمان مراد را محدود کرده است. راوی با گفتمان سلیم همسویی دارد و فرصت‌های بیشتری را به او می‌دهد و شرایط پیشرفت رمان را به سمتی هدایت می‌کند که ایدئولوژی حاکم در گفتمان به نفع گفتمان سلیم شکل می‌گیرد. سلیم مرکز یک کنش گفتمانی است که کنش‌های دیگران را سرکوب و محدود می‌کند و در رمان هیچ جایی برای طبقه کارگر نیست. صحبت یا از طبقه ساکن در حلبی‌آباد است یا طبقه سوداگر. طبقه متوسط و کارگر که نیروهای اصلی سازنده تحول اجتماعی در دهه ۵۰ بودند، در این رمان که برای همین برهه از تاریخ نوشته شده، نقشی ندارد.

سخنران بعدی، صادق رشیدی، عضو گروه نشانه‌شناسی و منتقد در زمینه پژوهش هنر، گفت که ساربان سرگردان و حتی جزیره سرگردانی، رمان‌هایی از نوع مدرن و سرشار از گفتمان‌های مسلط هستند. ساربان سرگردان در فضایی کاملا تقابلی، مرکزگرا، روایی و واجد قطعیت نوشته شده است و بی‌شک پسامدرن خواندن آن صرفا نوعی توجیه و تحمیل نظریه به متن است. به باور او، ویژگی‌های متن رمان ساربان سرگردان با مولفه‌های پسامدرنیته مغایر است و حتی در نقطه مقابل آن قرار دارد. رشیدی افزود که نظام گفتمانی ساربان سرگردان برنامه‌مند است. دانشور با در دست گرفتن اختیار عمل کنشگران داستان، حضور مقتدرانه خود را به عنوان مولف و کنشگزار اصلی و مرکزی نشان می‌دهد. هیچ شخصیتی بدون اراده و تصمیم او دست به عمل نمی‌زند. چندوجهی بودن گفت‌وگوها و نقل قول‌ها از مولف‌ها و ناسوژه‌های (سوژه‌های غیرفعال) حاضر در متن که از سوی خود شخصیت‌های داستان بیان می‌شوند، در حقیقت ناتوانی آنها در اجرای کنش را نشان می‌دهد. آشفتگی و سردرگمی روایی و افکار مخدوش حاکم بر متن نتیجه ضعف کنشگران و تسلط مولف بر نظام گفتمانی متن است. دانشور در خلق کنشگران فعال و توانا ناتوان است، زیرا حضور کنشگزارانه خود را بر آزادی شخصیت‌ها ترجیح داده است. در این متن هیچ گریزی از حضور مولف نیست. این حضور بسیار جاه طلبانه و ناشی از موضع قدرت به همراه وانمود کردن به دانشی کاذب در همه زمینه‌ها است و همه این ویژگی‌ها مغایر پسامدرنیته است. به عقیده رشیدی، همین موضع‌گیری عالمانه وسوگیری‌های مولف باعث به حاشیه راندن ویژگی‌های ادبی، زیبایی‌شناختی و هنری رمان شده است. سلیم و هستی دچار بحران هستی‌شناختی هستند، بین آنها و آرزوهایشان، فاصله‌یی هست، به همین دلیل اغلب در وضعیت شوشی (حالتی) به سر می‌برند. یکی از ویژگی‌های مهم متن، حاضر کردن دیگری‌های دور و دیگری‌های نزدیک در متن است. دیگری‌های نزدیک از قلمروی درون فرهنگی هستند، مانند طاهره صفار زاده، جلال، شریعتی و… و دیگری‌های دور از مرزهای برون فرهنگی به فضای متن فراخوانده شده‌اند، مانند چگوارا، مارکس و غیره. دانشور حضوری متفاوت به دیگری‌های دور و نزدیک بخشیده است که این عمل از طریق موضع‌گیری شخصیت‌ها به نمایندگی از گفته‌پرداز و خود گفته‌پرداز روی می‌دهد.

در ادامه، الهام میاحی، کارشناس ارشد پژوهش هنر در دانشگاه علم و فرهنگ و پژوهشگر در حوزه مطالعات زنان، درباره ذهن دو ساحتی در رمان سووشون براساس اندیشه زبانی ژولیا کریستوا صحبت کرد. به گفته او، وظیفه تحلیلگر متن بررسی چگونگی تداخل امر نشانه‌یی و امر نمادین در درون متن است. بنابراین فرآیند پویای دلالت موجود در متن، در فرآیند پویای سوژه در درون بافت گفتمانی پویای جامعه ریشه دارد. به همین دلیل در تحلیل رمان سووشون پس از تحلیل متن به تحلیل سوژه مولف و سرنوشت فردی چندگانه او در بافت گفتمانی چندگانه جامعه می‌توان پرداخت. در سطح اول رمان، تلاقی دو ساحت معنایی وجود دارد که مهم‌ترین سازوکار انتقال این دو ساحت به درون متن، سرمایه فرهنگی مولف است از آنجایی که مولف نیز از یک ذهن دو ساحتی و تضادمند برخوردار است، شکاف‌ها و ترک‌هایی درون متن ایجاد می‌کند که از بافت گفتمانی پر از تضاد ساخته شده است. به عقیده میاحی، هرکدام از شخصیت‌های داستان از این دو ساحت در دورن خود برخوردارند. وجود این دو ساحت و تقابل آنها در تمام ابعاد ذهنی شخصیت‌ها و کنش‌های آنها وجود دارد. متن محل بازنمایی این چالش‌هاست و این نقاط بحران در متن، سوژه مولف و بستر کلان جامعه را نشان می‌دهد. در رمان سووشون، نشانه‌ها، رفتار، گفتار، کنش و عکس‌العمل در همه شخصیت‌های داستان با یکدیگر پیوند می‌خورند تا براساس تسلسل علمی حوادث، منتج به کشته شدن یوسف، کنش‌مندی زری، آگاهی مردم و نظایر آن شود. به عبارتی همراه با محتوای داستان، فرم و فضاسازی نیز در خدمت وجود دو ساحت معنایی است.

در آخر، دکتر مرضیه اطهاری، عضو گروه نشانه‌شناسی و عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی، درباره بررسی بعد عاطفی گفتمان در مجموعه داستان «به کی سلام کنم» صحبت کرد. به گفته او، دانشور با مجموعه داستان‌ «به کی سلام کنم»، از طبقه محروم و ستم کشیده جامعه، به‌ویژه از زنانی صحبت می‌کند که به دلایل مختلف رنج کشیده‌اند و با مشکلات مبارزه کرده‌اند. توصیف این درد و رنج‌ها بار عاطفی گفتمان را بالا برده، به طوری که از دیدگاه نشانه- معنا‌شناسی، بعد عاطفی در معناسازی نقش قابل توجهی را ایفا می‌کند. به گفته اطهاری، در میان شکل‌های گوناگون گفتمان اجتماعی، در همه فرهنگ‌ها، ادبیات می‌تواند هویت‌ها، تیپ‌های شخصیتی و سیر عاطفی گفتمان را تعیین، جدا و ارزشمند بنماید. این سیر عاطفی در گفتمان سیمین دانشور نشان می‌دهد که حالت‌های عاطفی- احساسی کنشگر هرگز ثابت، تغییرناپذیر و یکنواخت نبوده است. بنابراین کوچک‌ترین وضعیت روحی و احساسی کنشگر و چگونگی تولید آن اهمیت دارد.

در پایان اطهاری گفت که در این مجموعه داستان، با کنشگرانی سر و کار داریم که اوج مدالیته آنها «خواستن» است که نه تنها آشفتگی کنش را در داستان به وجود می‌آورد، بلکه احساسات متفاوتی نظیر ترس، شادی، غم و اندوه، خشم و نفرت، نگرانی و جسارت را در کنشگران به تصویر می‌کشد و با این احساسات متناقض، همه داستان‌ها به احساس مثبتی ختم می‌شوند که امید را در کنشگران و مخاطب زنده می‌کنند.

 

FacebookMySpaceTwitterDiggداغ کن - کلوب دات کام DeliciousStumbleuponGoogle BookmarksRedditNewsvineTechnoratiLinkedinMixxRSS FeedPinterest